İmmanuel Kant

Vikisitat saytından
Keçid et: naviqasiya, axtar
Immanuel Kant

İmmanuel Kant (22 aprel 172412 fevral 1804) – Prussiya (alman) filosofu.

Nəzərə almaq lazımdır ki, alman dilinin mürəkkəbliyi səbəbindən İmmanuel Kantın əsərlərində onun dəyərli fikirlərinin “gizləndiyi” cümlələr əslində uzun və qarışıqdır, həmin fikirləri aşkar etmək üçün cümlələri hörgü kimi açmaq lazım gələ bilər.

A[redaktə]

  • Ağlımda maraq, şübhə və hörmət oyandıran iki şey var: Üzərimdə ulduz kimi parıldayan cənnət və içimdəki əxlaq qanunu.
  • Aydınlanma adamın öz ağıını istifadə etməyə cürət etməsidir.

B[redaktə]

  • Başqalarını şəxsi məqsədlərini gerçəkləşdirmək üçün vasitə olaraq görmə.
  • Başqalarının etdiyi səhvlərdən ötəri hirslənsəniz, onları deyil özünüzü cəzalandırmış olarsınız.
  • Biz insanların qəlbini, heyvalarla rəftarına görə öyrənə bilərik.
  • Bizlər sirlərlə dolu bir kainatda bir yuxunun yuxusunu görməkdəyik. Gerçəkdə bildiyimiz heç bir şey yoxdur. Bildiyimizi sandığımız şey yalnız hadisələrdir. O hadisələr ki, bilmədiyimiz bir varlıqla əsla bilməyəcəyimiz bir varlığın bir-birlərinə olan əlaqəsindən doğulmuşdur.
  • Böcək olmağı qəbul edənlər, ayaqlar altında qalıb əzilməkdən şikayətlənməməlidir.
  • Bütün sahib olduğumuz məlumatın təcrübə ilə başladığına şübhə yoxdur.

D[redaktə]

  • Din Allahın buyurduqlarını həyata keçirmək üçün bir vasitədir.
  • Din bir, inamlar isə müxtəlifdir.
  • Dostluq - üzvlərini özümüz seçdiyimiz bir ailədir.
  • Döyüş xalqların heyvanca var olma vəziyyətidir; barış isə insanca var oluş vəziyyətidir.
  • Dünya nizamı özünün ölçüyəgəlməz möhtəşəmliyi, hər yerdən parlayan sonsuz rəngarəngliyi və gözəlliyi ilə bizi səssiz təəccübə gətirir. Əbədi və ciddi nizama müvafiq olaraq vahid ümumi qanundan necə gözəlliklərin, necə möhtəşəmliyin çıxdığını görəndə isə ağıl bir başqa cür heyrətlənir.

E[redaktə]

  • Elə davran ki, davranışların prinsip halına gəlsin.
  • Elm yalnız ona riyaziyyat daxil olduğuna görə elmdir.

Ə[redaktə]

  • Əxlaq təkcə xeyirxah amallar deyil, həm də xeyirxah niyyətlər fəlsəfəsidir.
  • Əsl sevinc zəhmətdən sonrakı istirahətdir.
  • Ədalət olmayan yerdə insan həyatı heç nədir.

H[redaktə]

  • Hər nə qədər inanmasam da Tanrının varlığını qəbul etmək lazımdır.
  • Həyatın müxtəlif çətinliklərinə qarşı bu üç şey hədiyyə edilmişdir: ümid, yuxu və gülmək.

G[redaktə]

  • Güclü insan zəif insana qalib gələ bilər, amma unutmamalıdır ki, hər zaman ondan da güclü bir insan var.

X[redaktə]

  • Xarakter prinsipial olmaq bacarığından ibarətdir.

İ[redaktə]

  • İdrak məxluqda elə bir qabiliyyətdir ki, özünün bütün qüvvələrinin tətbiqinin qaydaları və məqsədlərini təbii instinktlərdən daha uzağa genişləndirir və öz imkanlarına sərhəd tanımır.
  • İnanca yer vermək üçün məlumatı bir kənara qoydum.
  • İnsanlar işığı görməz, işıqla görər.
  • İş həyatdan həzz almağın ən yaxşı üsuludur.
  • İşıqlanma, insanın ağılını özünün istifadə etməyə başlamasıdır.

Q[redaktə]

  • Qəzəb anında təyin edilən cəza heç bir səmərə vermir.

M[redaktə]

  • Məcburi yalana güzəştə getmək olar, lakin ona haqq qazandırmaq olmaz.
  • Məlumat təcrübəylə başlar amma təcrübədən doğulmaz.
  • Mənəviyyat bizə xoşbəxt olmağı deyil, xoşbəxtliyə necə nail olmağı öyrədir.
  • Mərdliyin üç əlaməti var: sözünün üstündə durmaq, boş yerə lovğalanmamaq və sorğu-sualsız əfv etmək.

S[redaktə]

  • Səmimi olmağı vəd edə bilərəm; tərəfsiz olmağı əsla.

Ş[redaktə]

  • Şeir insan duyğularının zahirə təzahürünü təmin edən bir yoldur.

U[redaktə]

  • Uşaqlarınıza verə biləcəyuniz ən qiymətli töhfə ağıldır, qalan şeyləri özləri də əldə edə bilərlər.

Y[redaktə]

  • Yalanın ən böyük düşməni həqiqətdir.
  • Yalnız kişi və qadın arasında əsl dostluq ola bilər, çünki bu yeganə bağlılıqdırki, aralarında paxıllıq və rəqabət yoxdur.

Z[redaktə]

  • Zaman, səssiz bir mişardır.

Əxlaqın metafizikasının əsasları (1785) Grundlegung zur metaphysik der sitten[redaktə]

  • Bütün idraki (rasional) biliklər ya material biliklərdir və müəyyən obyekti öyrənir, ya da formal biliklərdir və ancaq mühakimənin forması və idrakın özü ilə və obyektlərə fərq qoymadan bütövlükdə düşüncənin ümumi qaydaları ilə məşğul olur. Formal fəlsəfə məntiq adlanır, material fəlsəfə isə müəyyən obyektlərlə və onların tabe olduqları qanunlarla məşğuldur, o da ikiyə bölünür. Çünki bu qanunlar ya təbiət qanunlarıdır, ya da azadlıq (qanunlarıdır). Birinciyə aid elm fizika adlanır, digərinə aid (elm) etikadır, onlar həm də təbiət elmləri və əxlaq elmləri adlanırlar.
  • Bütün fəlsəfəni, o, təcrübə əsaslarına söykəndikcə, empirik adlandırmaq olar, o biri tərəfdən, öz elmini ancaq a prior prinsiplərdən izhar edən fəlsəfəni təmiz fəlsəfə adlandırmaq olar. Sonuncu (təmiz fəlsəfə), əgər sadəcə formaldırsa, o, məntiq adlanır, əgər o mühakimənin müəyyən obyektləri ilə məşğuldursa, o metafizika adlanır.
  • Maksim subyektiv hərəkət prinsipidir [subjektive Prinzip] və obyektiv prinsipdən, daha doğrusu praktik qanundan [praktische Gesetz] fərqləndirilməlidir. Əvvəlkində subyektin şərtlərinə əsasən (onun) idrakının təyin etdiyi praktik qayda [praktische Regel] var (adətən onun laqeydliyi və ya həm də meyilləri), beləliklə bu, subyektin hərəkət etdiyi prinsipdir; qanun isə hər bir rasional məxluq üçün münasib olan obyektiv prinsipdir ki, bu prinsipə görə o hərəkət etməyə məcburdur, yəni imperativdir.
      • Obyektiv prinsip bütün insanlar üçün eyni dərəcədə vacib olan prinsipdir – məsələn, "ərtaf mühitin qorunması". Kant obyektiv prinsipi həm də praktik qanun və ya sadəcə qanun [Gesetz] adlandırır. Subyektiv prinsip isə şəxsin gündəlik həyatına aid bir məsələnin həllində onun riayət etdiyi qaydadır. Kant subyektiv prinsipi həm də praktik qayda və ya qayda [Regel] adlandırır. Hər şəxsin müəyyən məsələyə aid öz subyektiv prinsipi var. Subyektiv prinsipin ali ifadə formasını Kant maksim adlandırır. Məsələn, bir şəxsin maksimi belə ola bilər: “Mən heç vaxt işə gecikmərəm”.
  • Obyektiv prinsip anlayışı , iradə üçün məcburi olduğundan, (idrakın) göstərişi adlanır, göstərişin formulu isə imperativdir.
    Bütün imperativlər zərurət (bildirən söz) vasitəsilə ifadə olunur və idrakın obyektiv qanununun iradəyə münasibətini göstərir, hansı ki, (iradə) özünün subyektiv xarakterinə görə mütləq olaraq (bu məcburiyyətlə) təyin olunmur.
      • Sitatın izahı: İmperativ subyektin (şəxsin) idrakının ona verdiyi göstərişdir, subyektdən asılı olan və ya olmayan şərtlərə görə zəruri xarakter daşıyır. Şəxsin iradəsi bu zərurətə tabe olmaq istəməyə də bilər.
  • Bütün imperativlər ya hipotetik ya da kateqorik göstəriş verirlər. Əvvəlki, mümkün hərəkətin praktik zərurətini arzu edilən ( və ya güman ki, arzu edilən) bir şeyə vasitə kimi ifadə edir. Kateqorik imperativ isə elə biri olardı ki, bir hərəkəti öz özünə görə, başqa bir məqsədlə əlaqəsi olmayan, obyektiv – zəruri (hərəkət) kimi ifadə etsin.
      • Sitatın izahı: Misal - bir şəxs deyə bilər: “Mən xarici dil öyrənirəm ki, iş yerimdə daha yüksək vəzifə və maaş əldə edim”. Digər bir şəxs isə deyə bilər: “Mən xarici dili, öyrənmək xatirinə öyrənirəm, həmin xarici ölkəyə getmək və ya işimdə karyera etmək üçün yox”. Hər iki şəxsin idrakı onlara xarici dil öyrənmək göstərişi verib. Birinci halda bu imperativ müəyyən məqsədə yönəlmişdir və belə imperativi Kant hipotetik imperativ adlandırır. İkinci halda xarici dil öyrənilməsi öz özünə əhəmiyyət daşıyır, öz özünə vacibdir, belə imperativi Kant kateqorik adlandırır.

Təmiz idrakın tənqidi (1787) Kritik der reinen Vernunft[redaktə]

  • Bizim bütün biliyimiz [Erkenntnis] təcrübə [Erfahrung] ilə başlayır, buna heç şübhə yoxdur...
    Lakin baxmayaraq ki, bizim bütün biliyimiz təcrübədən başlayır, bu heç də o demək deyil ki, o, bütövlükdə təcrübədən yaranır. Çünki çox mümkündür ki, bizim təcrübi biliyimiz bizim təəssüratlarımız vasitəsilə aldığımızdan və bizim dərk etmə qabiliyyətimizin özünün (ancaq hissi təəssüratlar vasitəsilə yığılmış (biliklər)) verdiyindən təşkil olunur, biz bu əlavəni, uzun müddətli praktika bizim diqqətimizi buna yönəldənə və bizə bunu ayırmaq bacarığı verənə qədər orijinal materialdan fərqləndirə bilmirik.
    Buna görə də ən azı daha ətraflı bir tədqiqat və ilk görünüşdən birbaşa aydın olmayan sual tələb olunur: təcrübədən və hətta duyğuların təəssüratlarından tamamilə asılı olmayan bilik mövcuddurmu? Belə bilik a prior adlanır və empirikdən fərqləndirilir, hansı ki, öz mənbələrini a posterior (olaraq), daha doğrusu təcrübədə əldə edir...
    A prior biliklər içində ancaq onlar təmiz (a prior biliklər) adlanır ki, onlara empirik heç bir şey qatışmır.
    • Sitatın izahı: Məsələn, tutaq ki bir şəxs adi suyu 1 atmosfer təzyiqdə (yəni dəniz səviyyəsində) qaynadır. Şəxs suyu qaynadır və təzyiq və temperatura aid məlumatları əldə edir – a posterior (yəni təcrübədən sonra) olaraq. Sonra şəxs bu təcrübəni 3000 m hündürlükdə təkrar edir və a posterior olaraq öyrənir ki, 3000 m hündürlükdə atmosfer təzyiqi aşağı olduğundan su təqribən 90 dərəcədə qaynayır. Şəxs empirik yolla əldə etdiyi biliklərdən belə nəticə çıxarır ki, 5000 m hündürlükdə su təqribən 83 dərəcədə qaynaya bilər. Əgər əvvəlki iki halda əldə edilən bilik empirik və ya a posterior idisə, üçüncü halda şəxsin gəldiyi nəticə a prior (yəni təcrübədən qabaq) hesab olunur. Çünki, şəxs bu biliyi qazanmaq üçün öz duyğularından deyil, özünün idrak qabiliyyətindən istifadə edir. İnsan üçün təcrübədə əldə edilmiş biliklə, həmin biliklərin əsasında induktiv yolla və ya hesablama ilə əldə edilmiş biliyin ilk baxışdan fərqi yoxdur. Kant isə xüsusi olaraq bu fərqə diqqəti yönəldir. Baxmayaraq ki, üçüncü nəticə a prior bilikdir, Kant belə biliyi təmiz a prior hesab etmir. Çünki, onu əldə etmək üçün idrak əvvəlki təcrübələrdən və ya a posterior biliklərdən istifadə etmişdir.
  • Zərurət [Notwendigkeit] və güclü ümumilik [Allgemeinheit] a prior biliyin etibarlı əlamətləridir və həm də bir birinə aiddirlər və ayrılmazdırlar...
    Asanlıqla göstərmək olar ki, insan biliyində zəruri və ən ciddi mənada ümumi, beləliklə də təmiz a prior mühakimələr həqiqətən də mövcuddur. Elmlərdən [Wissenschaften] misal istənilsə riyaziyyatın bütün müddəaları [Sätze] göstərilə bilər.
    • Sitatın izahı: Beləliklə, əgər Kant empirik biliklərdən induksiya yolu ilə əldə edilən bilikləri a prior, amma təmiz olmayan a prior hesab edirsə, riyazi müddəaları o, təmiz a prior biliklərə aid edir. Bundan başqa riyazi biliklər həyatın bütün sahələrini əhatə edirlər, yəni ümumidirlər və təbiət elmlərinin qanunauyğunluqlarını dərk etmək üçün zəruridirlər.
  • ... bəzi biliklər hətta hər hansı mümkün təcrübə sahəsini tərk edirlər və təcrübədə heç bir yerdə münasib obyektlə ifadə oluna bilməyən anlayışlar [Begriffe] vasitəsilə bizim mühakimələrimizin miqyasını, göründüyü kimi, hər hansı təcrübə sərhədlərindən kənara genişləndirirlər. Duyğular dünyasından [Sinnenwelt] kənara çıxan, təcrübənin istiqamət və düzəliş verə bilmədiyi məhz bu sonuncu biliklərdə bizim idrakımızın elə axtarışları yerləşir ki, biz onları vacibliyinə görə daha yüksək və onların son məqsədinə görə mühakimənin fenomenlər [Erscheinungen] sahəsində öyrənə bildiyi hər şeydən daha ali hesab edirik, harda ki, biz hətta səhv etmək təhlükəsi ilə hər şeyə cürət edirik ki, belə mühüm araşdırmalardan hər hansı şübhə və ya lazımsızlıq [Geringschätzung], laqeydlik səbəbindən imtina etməyək. Təmiz idrakın özünün bu qaçılmaz məsələləri Allah, Azadlıq və Ölümsüzlükdür [Gott, Freiheit und Unsterblichkeit]. Elm, hansının ki, son məqsədi özünün bütün imkanları ilə bu problemləri həll etməyə yönəlmişdir, metafizika adlanır...
    • Elə biliklər var ki, bizim duyğularımız vasitəsilə əldə etdiyimiz təcrübələrin və biliklərin sərhədlərindən kənarda yerləşir və həmin sahədə axtarış aparmaq üçün duyğularımız və qazandığımız təcrübələrimiz bizə kömək etmir. Biz hiss edirik ki, həmin biliklər bizim başqa həyati təcrübələrimizdən daha yüksəkdə durur, daha alidir. Biz səhv etməkdən , ruhdan düşməkdən çəkinməyib daim araşdırmalar aparırıq ki, həmin sahədə yeni biliklər əldə edə bilək. İdrakımızın məhz təcrübə və duyğulara söykənmədən araşdırma aparan həmin hissəsini Kant təmiz idrak adlandırır və təmiz idrakın araşdırma obyektləri həm də Allah, azadlıq və ölümsüzlükdür. Təmiz idrakın araşdırdığı heç bir təcrübəyə əsaslanmayan məsələləri öyrənən elm metafizika adlanır.

Məqalə ilə əlaqəli digər Vikimedia səhifələri:

Wikimedia Commonsda İmmanuel Kant ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikpediyada İmmanuel Kant haqqında məqalə var.